آسمان بی‌تاب است و صحرا بی‌قرار و دل، مالامال از غم گناهان بی‌شمار. سرزمین، آکنده از عطر دعاست. اینجا اشک ریزان خاطره‌هاست؛ خاطره‌هایی متروک که از وجودشان شرمنده‌اند. اینجا وادی شناخت است و استغفار. اینجاست که برای رفتن به وادی شعور باید خالص شد و سرشار از نور. اینجاست عرفات، سرزمینی که از لحظه هبوط، راز چشمان انسان را چشیده است. اینجاست که از سوز و گدازهایت، غم و ناله‌هایت، راز و نیازهایت، دلت به معراج خواهد رفت. ذره ذره این سرزمین، مشتاق حضور پرشور توست. قدم بگذار....


عرفات دشت پهناورى است كه روز نهم ذى‌الحجه، تمامى حاجيان را در خود جاى می‌دهد. اين سرزمين مقدس در اعماق تاريخ خاطره‌ها دارد. حضرت آدم علیه‌السلام در اينجا به خطا و ترك اولى اعتراف می‌كند و خدا او را مشمول آمرزش خود قرار می‌دهد و غروب آن روز، مشمول رحمت الهى می‌گردد.


راغب اصفهانى مى گويد: عرفات نام جايگاه و منطقه‌اى است و از آن رو «عرفات» ناميده شد، چون ميان آدم و حواء در اين منطقه پس از هبوط آدم بر «سرنديب» و فرود حواء در «جده» و به دور افتادن آنها از يكديگر و دگرگونه شدن چهره آنها شناختى حاصل شد؛ و دور افتادگان از يكديگر در اينجا همدیگر را شناختند؛ دور افتادگانى كه درصدد يافتن يكديگر، راه دور و درازى درنورديدند و در جست و جوى یکدیگر رنج‌ها بر خود هموار ساختند، تا آنكه بر پهنه عرفات به هم رسيدند و به شناخت يكديگر توفيق يافتند. 


اگر چنان توجيهى در نام‌گذارى «عرفات» مقرون به صحت باشد، اين سرزمين و وقوف در آن سمبل و رمز و نشانه‌اى است كه مسلمانان به دور افتاده از يكديگر مى‌توانند در اين كانون تجمع، به تعارف و شناخت يكديگر توفيق يابند و با تعارف، به تألف و انس و هم‌بستگى با يكديگر نايل آيند. آدم و حواء در اين منطقه به هدف خود رسيدند و همديگر را شناختند. بدين ترتيب، نژاد و نسل آنها نيز بايد با وقوف در اين منطقه، به معرفت حال يكديگر دست يابند و تشتت و بيگانگى و پراكندگى خود را با توجه به اينكه هركدام از سرزمين‌هاى دور بدين‌جا مى‌آيند با آمدن و وقوف در اين جايگاه، به هم‌بستگى و پيوستگى و خويشاوندى دينى و انسانى تبديل كنند و از اين رهگذر، غربت خود را به قربت و قرابت باز آورند. 


هم‌چنين دوست و دشمن را نيز با درنگ‌هاى آميخته به تفكر شناسايى كنند. هيچ كس انسان را بيش از خدا دوست نمى‌دارد و هيچ دوستى بهتر از خدا در عالم وجود ندارد. بنابراين، بايد در اين جايگاه، رهيده از انگيزه‌هاى دنيوى براى برآورده شدن نياز خويش در پى غير خدا نباشد، بلكه تنها خداى مهربان را بجويد. 


امام سجاد علیه‌السلام در عرفات مرد تهیدستى را ديدند كه از مردم گدايى می‌كرد. به او فرمودند: واى بر تو! در چنين روز، غير خدا را سراغ مى‌گيرى. در چنين روزى اين اميد وجود دارد انسان‌هايى كه هنوز چشم به دنيا نگشوده‌اند و هنوز به دنيا نيامده‌اند، از لطف و مرحمت الهى برخوردار شوند. 


وقوف در عرفات، به اين معناست كه انسان به معارف الهى واقف، عارف و آگاه شود و بداند كه خداوند به همه نيازهاى او واقف است و براى رفع همه نيازهاى او تواناست. خود را به خدا بسپارد و احساس كند كه بنده او و محتاج به اوست تا تنها او را اطاعت كند. اگر بنده‌اى مطيع و پيرو خدا شد، از همه چيز و همه كس بی‌نياز است: « وطاعتهُ غِنًى ».
پس كسى كه در عرفات مى‌ايستد، بايد از معرفت طرفى ببندد. بايد عارف بشود كه ذات اقدس الهى به صحيفه قلب او و به درون او و رمز و راز او آگاه است. زائر بايد در سرزمين عرفات اين آيه شريفه را درك كند: 
وَ إِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفى.


به هر ترتيب، انسان بايد عارف شود بر اينكه خداوند متعال بر صحيفه قلب او احاطه كامل دارد. اگر انسان بداند كه قلب او در محضر و در مشهد حق است، همان طور كه با اعضا و جوارح خود دست به گناه نمی‌زند، مرتكب گناه خيالى و فكرى هم نخواهد شد و آرزوهاى باطل به خود راه نخواهد داد. همان گونه كه كلام باطلى بر لب ندارد و به كسى بد نمى‌گويد، در دل، بد كسى را نيز نمی‌طلبد و همان طور كه كه بدن خود را تطهير مى‌كند، قلبش را نيز از انديشه و خاطره‌هاى آلوده پاك مى‌سازد.

 
كسى كه در سرزمين عرفات به سر می‌برد، شايسته است از كوه جبل‌الرحمه بالا رفته و دعاى خاص آن را بخواند. سالار شهيدان حسين بن علی علیه‌السلام در قسمت چپ آن كوه، رو به كعبه ايستادند و آن دعاى معروف را خواندند. 


يكى از زيباترين نيايش‌‌هاى وارده از معصومان عليهم‌السلام، دعاى عرفه امام حسين علیه‌السلام است. چهل و هفتمين دعاى «صحيفه سجاديه» نيز دعاى عرفه امام سجاد در روز عرفه است. 
نيايش عرفه، زمزم معرفت است. امام در صحراى عرفات و عصر روز عرفه، در زمان و مكانى شريف اين دعا را ايراد كردند. 
دعاى عرفه، آكنده از مفاهيم و ارزشهاى قرآنى و تعاليم آسمانى است. با خواندن دعاى عرفه، درمی‌يابيم ائمه علیهم‌السلام چگونه با مكتب دعا، انسانرا هدايت و راهبرى می‌كنند. اين دعا، بيانگر راز و نياز عاشقانه سرور آزادگان عالم با محبوب و معبود يكتاست و متضمن گوهرهاى ارزشمندى است كه به روح انسان، حيات می‌بخشد.
در سرتاسر اين دعاى پر فيض، بندگى، ايثار، شهامت، شجاعت، كمال، علم، حلم، تواضع و اخلاصِ گوينده آن موج می‌زند.


بشر و بشير، فرزندان غالب اسدى، روايت كرده‌اند: حسين بن على بن ابیطالب علیهماالسلام عصر روز عرفه، به حالت خشوع و تواضع از خيمه‌اش خارج شد و آرام آرام قدم برمی‌داشت، تا اينكه او و گروهى از اهل بيت عليهم‌السلام و فرزندان و دوستانش، در سمت چپ كوه «جبل الرحمة» رو به قبله ايستادند. سپس امام علیه‌السلام مانند فقيرى كه درخواست غذا مى‌كند، دستانش را در برابر صورتش بلند كرد و سپس دعا را ذكر فرمود.


و چه دعاى با مُسمايى است دعاى عرفه! اين دعاى شريف يكى از نشانه‌هاى روح حماسى و بزرگ حضرت اباعبدالله علیه‌السلام است. و شاعر اهل بیت علیهم‌السلام چه زیبا سروده است:
بخشودگى اهل گنه در صف محشر 
وابسته به يك گردش چشمان حسين است
آری از جمله افضل اعمال وارده در روز عرفه، زيارت امام حسين علیه‌السلام است. امام صادق علیه‌السلام فرمودند: هر كس قبر امام حسين علیه‌السلام را در روز عرفه زيارت كند، خداوند براى او ثواب هزار هزار حج كه با قائم آل محمّد‌ علیه‌السلام كرده باشد، بنويسد و هزار هزار عمره كه با حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌وآله كرده باشد و نيز ثواب آزاد كردن هزار هزار بنده و فرستادن هزار هزار كس به جهاد در راه خدا براى او نوشته شود و خداوند او را بنده تصديق كننده او و ايمان آورده به وعده او مى‌نامد و ملائكه گويند: «فلان مرد صديق است» و خداوند او را در بالاى عرش عظمت و جلالش ثنا گفته است و در زمين، او را كروبى نامند كه لقب ملائكه مقرب است.


امام صادق علیه‌السلام در حديث ديگرى نیز فرمودند: 
إِنَّ اللهَ تَبَارَك وَ تَعَالَى يَتَجَلَّى لِزُوَّارِ قَبْرِ الحُسَيْنِ علیه‌السلام قَبْلَ أَهْلِ عَرَفَاتٍ وَ يَقْضِي حَوَائِجَهُمْ وَ يَغْفِرُ ذُنُوبَهُمْ وَ يُشَفِّعُهُمْ فِي مَسَائِلِهِمْ ثُمَّ يَثْنِي بِأَهْلِ عَرَفَاتٍ يَفْعَلُ ذَلِك بِهِمْ. 
پروردگار حكيم، عنايت ويژه خود را متوجه زوار قبر امام حسين علیه‌السلام مى‌كند، پيش از آنكه به حجاج واقف در عرفات توجه كند. خدا حوايج زوار حسين را برآورده مى‌سازد، گناهانشان را مى‌بخشد و از آنها شفاعت به عمل مى‌آورد. پس به حاجيانى كه در عرفات وقوف كرده توجه نموده، با آنها نيز اين چنين عمل مى‌كند. 


ابراهيم خليل علیه‌السلام در عرفات به مناسك حج واقف و عارف می‌شود و دعايش به استجابت مى‌رسد. خداوند به اين روز و اين سرزمين، شرف و عزت بخشيد. طبق روايت‌هايى، همه حاضران در عرفات، دعاى مستجاب دارند، چه نيكان و چه بدان؛ چنان كه امام باقر علیه‌السلام فرمودند: ما يَقفُ احدٌ عَلى تِلْكَ الْجِبالِ بَرٌّ وَ لافاجِرٌ اِلَّا اسْتَجابَ اللهُ لَهُ فَامَّا البَرُّ فَيُسْتَجابُ لَه في آخِرَتِهِ وَ دُنْياهُ، وَ امَّا الْفاجِرُ فَيُسْتَجابُ لَهُ في دُنْياه. 
احدى از نيكان و بدان نيست كه بر اين كوه‌ها وقوف كند، مگر اينكه خدا دعاى او را به اجابت مى‌رساند. دعاى نيكان در مورد امور دنيا و آخرتشان مستجاب مى‌شود، ولى دعاى بدكاران، دربارۀ دنيايشان مستجاب مى‌شود. 


به‌راستى، عرفه و عرفات بهترين موقعيت براى دعا، استغفار و طلب حاجات است. عرفه از اعياد بزرگ براى زائران، بلكه براى همه مومنان و روز آمرزش و اعتراف است. امام صادق علیه‌السلام در حديث «مصباح الشّريعه»، با اشاره به اين مطلب مى‌فرمايند:
اعتراف كن و به تجديد عهد خود با خداى يگانه بپرداز. در اين روز، دعاى امام حسين علیه‌السلام و امام سجاد علیه‌السلام و ساير ادعيه و اذكار را بخوان و به هر زبان و بيان كه می‌توانى با خداوند راز و نياز نموده و در حق ديگران دعا كن تا فرشتگان در حق تو دعا كنند.


آخر نشد شبیه شهیدان دعا کنم
با ناله های خویش دلت را رضا کنم
احرام بسته‌اَت نشدم مثل حاجیان
دل را چگونه با عرفه آشنا کنم
ای کاش محرم جبل الرحمه‌ات شوم
تا در رکابت آیم و در خون شنا کنم